افغانستان ، د بزکشۍ میدان !


....ښه ، نو افغانستان څنګه د بزکشۍ میدان دی ؟ هغه داسی چی امریکا خو نن افغانستان اشغال کړی او خپل ګوډاګی رژیم یې په جعلی او قلابی توګه « قانونی ! » کړی دی ، په لس ګونو پوځی اډې او ۶۸۰۰۰ پوځیان پکښی لری ، په خپل سر پوځی عملیات او بم ورۍ کوی ، په بګرام او کندهار او نورو ځایونو کی غیرقانونی جېلونه لری ، چی زړه یې وی هغه کوی او دا بې خاونده او بې غمخوره هېواد وړیا په لاس ورغلی او عام اختیار یې لری .....
لیکوال : نثار احمد صمد


افغانستان په یوویشتمه پیړۍ کی دغه سیمه ییز او ستراتیژیکی اهمیت میندلیً دی :
۱ ـ افغانستان د منځنۍ آسیا ، جنوبی آسیا او منځني ختیځ تړونکې نقطه ده ؛
۲ ـ افغانستان د ایران ، پخواني شوروی اتحاد ، چین او پاکستان سره ستراتیژیکی پوله جوړوی ؛
۳ ـ افغانستان هغه ځمکنی پُل او د تیلو او ګاز د نل یو باالقوه دالان ( راهرو ) دی چی د کسپین حوزه د عربي سمندرګي سره تړی ؛
۴ ـ افغانستان هغه سوق الجیشی موقعیت دی چی نن د « ورېښمو نوې لاره » بلل کیږی ؛
۵ ـ افغانستان د څلورو اټومی قدرتونو یعنی چین ، روسیې ، پاکستان او هند سره په تماس کی واقع دی ؛
۶ ـ افغانستان د پنتاګون د راتلونکو پلانونو لپاره همدا نن د پوځی اډو مرکزی هسته ګرځېدلې ده ؛
۷ ـ افغانستان د امریکا د راتلونکې « سترې لوبی » عمده مورچل جوړوی ؛
۸ ـ افغانستان د سالمو او ثابتو کانی موادو خزانه هم ده لکه طبیعی ګاز ، پټرولیم ، د ډبرو سکاره ، مس ، کروم ، تلک ، بیرایټ ، سلفر ، سرپ ، جست ، اوسپنه ، یورانیوم او باالاخره قیمتی ډبري او نور ( خو دم ګړﺉ یوازی یورانیوم او طبیعی ګاز په غلا ورڅخه وړل کیږی ) ؛
۹ ـ افغانستان نن د نارکو ډالر ( مخدره ییز ډالر ) لویه منبع هم ده چی د کاله څلور بلیونه ډالره عاید جوړوی . روسان له دې درکه سخت په عذاب دي . ویکټور ایوانوف څو څو واره نړیوالو مراجعو ( لکه ملګرو ملتونو او ناټو ) ته شکایت کړی چی د افغانستان هیرویًن هر کال دیرش زره روسان وژنی ( یعنی په افغانستان کی د شوروی د پوځی تلفاتو دوه چنده کسان هر کال ! )

ښه ، نو افغانستان څنګه د بزکشۍ میدان دی ؟ هغه داسی چی امریکا خو نن افغانستان اشغال کړی او خپل ګوډاګی رژیم یې په جعلی او قلابی توګه « قانونی ! » کړی دی ، په لس ګونو پوځی اډې او ۶۸۰۰۰ پوځیان پکښی لری ، په خپل سر پوځی عملیات او بم ورۍ کوی ، په بګرام او کندهار او نورو ځایونو کی غیرقانونی جېلونه لری ، چی زړه یې وی هغه کوی او دا بې خاونده او بې غمخوره هېواد وړیا په لاس ورغلی او عام اختیار یې لری .

په افغانستان کی د تیرو ۸ کالو راهیسی د امریکا په مشرۍ د نړۍ څلوېښت بډای ترین هېوادونه دخیل دي ، لاکن افغانستان بیا هم د دنیا د ۱۹۲ هېوادونو له جملې نه د ترقۍ او انکشاف له مخی د پای لخوا شپږم هېواد دی . د دې ځوړتیا څخه معلومیږی چی امریکا او لویدیځ حتی پسله اتو کالو څخه بیا هم د افغانستان اساسی ترقي او ښېرازي نه ده غوښتې . ځکه ، افغانستان دم ګړﺉ زیات مقدار طبیعی او قیمتی مواد ګټی ته تیار نه لری چی لویدیځ راجلب کړی ، بلکی کوم څه چی فعلأ تیار لری هغه د افغانستان ستراتیژیکی او سوق الجیشی موقعیت دی چی د سیمی پر هره طبیعی منبع او زیرمتون باندی د ورخلاصېدو آسانه او لنډه لاره او هم د چین او روسیې د احتمالی راخوځېدو مخنیویزه مورچل دی . په لنډه توګه ، افغانستان د درو عمده سیمو ( لکه منځنۍ آسیا ، جنوبی آسیا او منځني ختیځ ) وصلوونکې نقطه ده او واشنګټن هم همدې نقطې ته اړتیا لری . په دې حساب افغانستان نن د خپل حساس موقعیت قرباني سوﺉ دی او د خپل دغه مهم جغرافیوی دریځ سزاوی ګالی . پس ویلای سو چی افغانستان د امریکا او لویدیځ لخوا د ټوپ د یوې تختې غوندی استعمالیږی ، او افغانستان د اشغالګرانو هدف نه بلکی د « هدف » لپاره یوه وسیله ده .
همدا علت دی چی اشغالګرو ( خصوصأ امریکا ) دا ۸ کاله افغانستان ته څه اساسی کار نه دی کړی ، دا ۸ کاله یې مهمی تولیدی او ترقیاتی پروژې نه دي راوړی ، دا ۸ کاله یې ملی اډانه یا ملی عاید له مځکی نه دی راپورته کړی او په عامه اصطلاح خښته یې پر خښته نه ده ایښې ( که وی هغه تبلیغاتی او سیاسی جنبه لری ) ، حال دا چی په پوځی عملیاتو او جاسوسی فعالیتونو کی یې دلته « ۴۴۰ » بلیونه ډالره مصرف کړي دي . که هغوی ادعا کوی چی په جنوب کی ځکه ګواکی پرمختګ نه سی راتلای چی هلته د طالبانو لخوا مقاومت راسره کیږی یعنی جنګ روان دی ، نو که داسی وی په شمال کی خو همدا مشکل نسته ، هلته ولی په دې ۸ کالو کی په ملی سطح کوم زیربنایی ، عایداتی او تولیدی پرمختګ نه دی سوی ؟ فلهذا ، امریکا او لویدیځ د افغانانو لپاره عملی خدمت نه غواړی بلکی د افغانستان خاوره یې په کار ده او هغه هم د یو بل هدف لپاره !

همدا نن عملأ ګورو چی د هېواد اصلی اداره او اراده باالکل د پردیو په لاس کی ده او رژیم د هغوی د « لوډسپیکر » رول لوبوی حال دا چی زموږ د هېواد د برخلیک تصمیم د هغه د پولو څخه بهر نیول کیږی . ځکه نو د اشغال په حالت کی د دیموکراسۍ ، آزادۍ ، آبادۍ ، انتخاباتو او نورو ظاهری اجناسو عرضه کول ټول هغه خطا ایستونکي او ساختګی لوبی دي چی نتایج یې له وړاندی څخه لا معلوم ، معین او ثابت دي .

نن موږ عملأ ګورو چی « د تروریزم پر ضد جنګ » اصلأ د پوځی ـ استخباراتی اجندا هغه تولید دی چی د امریکا بهرنۍ تګلاره مخته پوری وهی . بارک اوباما دا « جګړه » د نړۍ د نورو برخو څخه راټوله کړه او هغه یې په افغانستان کی متمرکزه کړه .
هو ، « د ترور پر ضد د نړیوال جنګ » تر ماسک لاندی نن د افغانستان او پاکستان پوځی کول په اصل کی د هغو دوو پوځی ډوله اتحادیو پر ضد راتلونکې چمتوینه ده چی یو یې « اس. سی. او » یعنی د شانګهای د ګډې مرستې جوړښتون او بل یې هم « سی. اس. ټی. او » یعنی د ټولنیزه امنیتی تړون جوړښتون نومیږی او د دواړو مشري د چین سره ده .
مهم ټکیً دا دی چی د بارک اوباما لپاره د ایران سره جنګ هم پر خپل حال پاته دی . شواهد ښیًی چی نوې سړه جګړه راټوکېدلې او هغه د امریکا لخوا د چین ، روسیې او د هغوی د ملګرو پر خلاف ده چی هماغه د « اس. سی. او » او « سی. اس. ټی. او » پوځی ډوله اتحادیه ده . ځکه نو افغانستان نن امریکا ته حیاتی اهمیت لری او د افغانستان د لاسه ورکول به د امریکا لپاره یوه منطقوی تباهي وی . همدا علت دی چی افغانستان د امریکا د راتلونکې مهلکي بزکشۍ ډګر دی ، او واشنګټن یې په هرڅومره ستره بیه او لویو تلفاتو سره بیا هم د لاسه نه ورکوی . لاکن د زوال خدایی قانون خو هم یو منلی حقیقت دی او هغه که د چا خوښه وی یا نه ، که یې وغواړي یا نه ، که یې ومني یا نه ، هرومرو راتلونکی دی . والسلام ، ( د افغان رسالې د سپټمبر ګڼه ، ۲۰۰۹ )
یادونه : د دې لیکنې دوهمه برخه تر دغه عنوان لاندی دوام لری : « د تیلو سیاسی پایپ لاین ! » .
زابل شاهنامه زابل افغانستان است

...دهخدانيز دراین مورد اورده است كه{زابلستان درطرف جنوب غرب كابل قرارداشته ودرشاهنامه اغلب تفاوتي بين اين دوتا نام يعني كابل و زابل داده نمي شودو بعضی از جغرافيا نويسان هم اين دو را يكي مي دانند.} ...

داود عطایی (قندهاری)


در شاهنامه فردوسی زابلستان همه جا در پيوست كامل با كابلستان ذكر شده چنانكه گويا اين دو يك كشور بوده است. در کتاب مهم {حدودالعالم من المشرق و المغرب} نیز آمده است كه :- { غزنين و آن ناحيت هاي كه بدو پيوسته است همه را زابلستان خوانند. } (صفحه 64). يا در كتاب مجمل التواريخ و القصص اشاراتي آمده مبني بر اين كه زابلستان شامل غرجستان ؛ غور و باميان بوده است. (صفحه 39، 422) که همه این ولایات از جمله ولایات کنونی افغانستان هستند. اين توضيحات نشان مي دهد كه مراد از زابلستان مطرح در شاهنامه همان ولايت زابل كنوني افغانستان و نواحي اطراف آن بوده است نه زابل موجود در ايران.

د هخدا نيز در این مورد اورده است كه {زابلستان در طرف جنوب غرب كابل قرار داشته و در شاهنامه اغلب تفاوتي بين اين دوتا نام يعني كابل و زابل داده نمي شود و بعضی از جغرافيا نويسان هم اين دو را يكي مي دانند.} در حال حاضر نیز این ولایت با همین مشخصات در جنوب وغرب کابل در بین راه کابل قندهارقرار دارد.

نکته دیگری که در این مورد قابل ذکر است این است که در شاهنامه اشارات روشني وجود دارد مبني بر اين كه زابلستان جزی از کشور كابلستان بوده و کشور کابلستان جداي از اکشور ايران بوده است. من باب مثال در داستان جنگ رستم و اسفنديار اين مطلب به وضوح مشخص است. زماني كه اسفنديار به دست رستم به قتل مي رسد اسفنديار در هنگام احتضار در زابل است كه خطاب به پشيوتن مي گويد :
چو رفتي به ايران پدررابگوي چو كام ديدي بهانه مجوي
و در همين جنگ است كه فردوسي در شاهنامه از قول اسفديار اشكارا صحبت از جنگ ايران و كابلستان مي كند و می نویسد : چو بايد مرا جنگ زابلستان همان جنگ ايران و كابلستان

از طرفی در رزم رستم و اسفنديار مشخص است كه سپاهيان دو كشور در دو سوي رود هيرمند صف آرايي كرده بودند. دكتر كزازي در تفسير شاهنامه مي گويد كه اصولاً رود هيرمند در مرز ميان سكستاني ها (كابلستاني ها و زابلستاني ها) با بلخي ها بوده است. كه با چنين تعبيري اصولاً می توان گفت که در هر حال كل داستان رزم رستم و اسفنديار در درون جغرافياي كشوركنوني افغانستان رخ داده است.

بنابر این برخلاف انچه در ایران رایج است و این باور را به غلط جا انداخته اند که مراد از زابل شاهنامه ، زابل کنونی ایران است ؛ در اصل زابل کشور افسانوی رستم و ذال همین زابل موجود در کشور افغانستان می باشد. چنانچه در فرهنگ دهخدا به نقل از انندراج و انجمن آرای ناصری و نیز با استناد به سایر فرهنگ های مهم مثل فرهنگ خطی میرزا و فرهنگ رشیدی و فرهنگ جهانگیری و... آمده است :

زابل مملکتی است عریض که محدود است از سمت شرق به ولایت کابلستان و از شمال به جبال هزاره که طولش بیست مرحله و عرض آن پانزده مرحله است. بیابانش بیشتر است از کوهستانش. مشتمل بر چمن های خوش و مراتع آن زیاد است. زابل مسکن افغان و هزاره و قلیلی ترک و تاجیک است. و از بلاد زابل قندهار و بٌست و غزنین و زمین داور است. و مهمند و شبرغان و فیروز کوه از شهر های آن است...

همه شهر های که نام برده شده در حال حاضر در داخل سرزمین افغانستان واقع شده است. در ادامه دهخدا از قول مجمل التواریخ و القصص ( صفحات 422 و 39 ) می نویسد :

در زمان کیانیان زابل و نیز ولایت سیستان و سند در زیر سلطه گرشاسب و ذال و رستم بود به همین خاطر رستم را زابلی می گفتند. سلطان محمود را که در غزنه تختگاه داشت نیز زاولی ( زابلی) می نامند. چنانچه فردوسی گفته است { درگهء محمود زاولی دریا است }

دهخدا همچنین می افزاید که زابل را اغلب با ولایت نیمروز افغانستان یکی گفته اند. و به نقل از برهان قاطع و فرهنگ امیری اورده است که { زابل نام ولایتی است که نیمروز نیز خوانده شده است.}

یاقوت در کتاب حموی اورده است : زابلستان ناحیت بزرگی است که در جنوب بلخ و تخارستان واقع شده است و مرکز این ناحیه شهر بزرگی است که غزنه نام دارد. زابلستان منسوب است به زابل جد رستم بن دستان ....


همچنانکه می دانیم غزنی در حال حاضر ازشهرهای افغانستان است که در کنار ولایت زابل افغانستان واقع شده است وبنا به روایت یاقوت غزنی در قدیم از جمله مراکز مهم زابلستان باستان بوده است. در هرحال تمامی این شواهد ثابت می کند که مراد از زابل مطرح در شاهنامه همن زابل موجود در افغانستان بوده است. چنانچه در نقشه افغانستان مشخص است زابل یکی از ولایات جنوبی افغانستان است که در حد فاصل کابل وقندهار واقع شده است. ومراد از زابل شاهنامه که زادگاه و محل زندگی رستم دستان و ذال افسانوی بوده است یعنی زابل که کنام شیردستان ؛ رستم بوده همین زابل است که در مجاورت کابل پایتخت کنونی افغانستان واقع شده است./

نام‌های تاریخی افغانستان


مهديزاده کابلی؛ ارسال شده توسط مهدی خراسانی


(بخش اول)

آريانا

اشاره: این بحث مربوط به جغرافیای تاریخی افغانستان است و کاری به حدود کنونی و جغرافیای جاری این کشور ندارد و در این امر، افغانستان تنها کشور استثنا نیست، بلکه کشورهای زیادی در جهان و منطقه نیز سرنوشت همسان دارند.
به سخن دیگر، منظور از نامهای تاریخی افغانستان تطبیق این نامها با جغرافیای سیاسی امروز افغانستان نیست، زیرا، حدود و وسعت این سرزمین با نام‌های مختلف بارها در طول زمان تغییر پذیرفته است.

نام افغانستان[۱]، هرچند از لحاظ کاربرد سیاسی آن جدید است؛ اما این سرزمین کهن بوده و طی قرون متمادی با حدود مختلف به‌نام‌های گوناگون یاد شده‌است، که مهم‌ترین آنها آریانا، خراسان و افغانستان است.[۲]

دائرةالمعارف آریانا می‌نویسد: کشوری که در تاریخ معاصر جهان به نام افغانستان یاد می‌شود، در قرون وسطی قسمتی از خراسان و در عهد باستان قسمتی از آریانا بوده‌است.[۳]

اگرچه در مورد کاربرد نام‌های تاریخی افغانستان میان ایرانی‌ها و افغان‌ها اختلاف‌نظر وجود دارد و هر کس به فراخور بینش و نگرش خود دربارهٔ آنها سخن می‌گوید. اما، مهم این است که در اینجا، از لحاظ جغرافیایی تاریخی، به تشریح جداگانه هر یک از این اسامی براساس اسناد و منابع مختلف تاریخی پرداخته می‌شود:



آریانا

از لحاظ جغرافیای تاریخی، از سرزمین افغانستان [۴] در ریگ ودا، که به زبان سانسکریت می‌باشد، آریا ورتا[۵] یاد شده‌است که به معنای جایگاه و چراگاه آریاهاست.[۶] این نام به زبان اوستایی ایریانه ویجه[۷] می‌شود و در کتب یونانی به‌صورت آریانا[۸] آمده‌است.[۹] به گفتة دکتر ذبیح‌الله صفا، این همان نامی است که در زبان پهلوی به شکل اِران (ایران با یای مجهول) آمده و در دوره اسلامی ایران (با یاء معلوم) خوانده شده‌است.[۱۰]

الف - در منابع یونانی

اراتس‌تن[۱۱] (۲۷۶- ۱۹۶ ق. م.)، اولین نویسنده یونانی است که اسم آریانا را برای سراسر سرزمین‌های میان بیابان مرکزی ایران تا رود سند به‌استثنای باختر (بلخ) و سرزمین‌های شمالی اطلاق کرده‌است.[۱۲] به‌گفتة ریچارد ن. فرای، به‌کاربردن نام آریانا توسط اراتس‌تن و نویسندگان بعد از او، برای بیشتر بخش‌های مشرق ایران [یعنی افغانستان و سرزمین‌های پیرامونش] جز باختر نشان می‌دهد که این اصطلاح را برای نمایاندن سرزمین‌های غیریونانی استعمال کرده‌اند.[۱۳]

اما، استرابون[۱۴] (۶۳/۶۴ ق.م ـ ۲۱م)، جغرافیدان معروف عهد قدیم یونان، که اندکی بعد از سقوط دولت یونانی باختر می‌زیست و از افغانستان امروزی با نام آریانا یاد کرده، باختر (بلخ) و سغد را هم جزئی از آریانا به‌شمار آورده‌است.[۱۵].

کلاودیوس بطلمیوس[۱۶] (۸۳-۱۶۱ م.)، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان و ستاره‌شناس که در اسکنریه مصر زندگی می‌کرد، نیز از سرزمینی که در جنوب هندوکش بین کویر نمک ایران کنونی در غرب و رود سند در شرق واقع بوده، به‌نام آریانا یاد کرده‌است..[۱۷]

ب - در اوستا

با وجود اینکه خاورشناسان درباره موقعیت ایرانیه ویجه، نظریه‌های مختلف بیان داشته‌اند (رجوع شود به توضیحات)، اما، افق جغرافیایی اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، نیز محل ایریانه ویجه (آریانا = سرزمین اصلی آریایی‌ها) را که زادگاه زرتشت هم به‌شمار می‌رود، در گستره جغرافیای تاریخی افغانستان قرار می‌دهد.[۱۸] در فرگرد اول وندیداد[۱۹]، از شانزده شهر آریایی یاد شده که در سر این شهرها ایریانه ویجه یعنی نخستین سرزمین آریایی‌ها قرار گرفته‌است. پس از آن از شهرهای سغده (سغدیان یا سغد)، مورو (مرو)، بخدی (بلخ)، نیسایه (نواحی بین بلخ و هرات، یعنی میمنه)، هرویو (هرات)، وئه‌کرته (کابل)، اوروه (روه یعنی سرزمین پکتیکا یا غزنه و یا طوس)، خننتا یا وهرکان (گرگان)، هراویتی (حوزه ارغنداب یا قندهار)، هائتومنت (وادی هیرمند)، رگا یا راغه (ناحیه راغ در بدخشان یا ری)، شخر یا چخر یا کخر (غزنه یا شاهرود)، وارنا یا ورن (بامیان یا وانای وزیرستان یا صفحه البرز یا خوار)، هپت هیندو (پنجاب) و رانگه یا رنگا (محل آن معلوم نیست) سخن رفته‌است.[۲۰]

البته بیشتر این شهرها در نواحی مختلف افغانستان قرار دارند. «پاره‌ای از آنها، اگر در تطبیق آنها خلط و اشتباه روی نداده باشد، مربوط به ایران کنونی هستند. اما ممکن است، این نام‌ها بعدها در شمار شهرهای مزدا آفریده اوستایی وارد شده باشد.»[۲۱]

بنابراین، بیشتر مورخان افغان توافق دارند که آریانا (ایران) نام سرزمین افغانستان در عهد باستان بوده‌است. میرغلام‌محمد غبار، تاریخ‌نگار معاصر افغان، از شهرهای آریانا چنین نام می‌برد:

«باختر (بلخ، تخار، مرو)، آریا (هرات)، خوارزمیش (خوارزم)، اپارتیا (ولایات طوس و نیشاپور)، آراکوسیا (قندهار)، کارامانیا (کرمان)، سکاستین یا درانگانیا (سیستان)، گدروسیا (بلوچستان)، پاکتیا (ولایات خوست، سند)، گندهارا (ولایات پشاور تا کابل)، پروپامیس (غور و هزاره‌جات).»[۲۲]
ج - در منابع پهلوی

اصطلاح آریانا اندکی بعد گویا برای سراسر قلمرو دولت پارتیان نیز به‌کار رفته‌است، اما محرز نیست.[۲۳] ریچارد ن. فرای می‌افزاید: «چون پارتیان به‌جهانگیری پرداختند، پنداری اصطلاح آریانا چنان‌که در منابع یونانی آمده‌است، نیز گسترش یافت و آن را آریای بزرگ خواندند که برابر است با ایران‌شهر، اصطلاحی که ساسانیان بر سرزمین‌های زیر فرمان خود اطلاق کردند.»[۲۴]

ترکیب ایران‌شهر، اصطلاحی است که در زمان ساسانیان ابداع شده‌است.[۲۵] شاهنشاهی ساسانیان متمرکزتر و قوی‌تر از حکومت پارت بود، اما به وسعت دوره داریوش نرسید.[۲۶] تسلط سیاسی این امپرتوری در نهایت وسعت خود، بر افغانستان امروزی، فقط شامل هرات و بلخ می‌شد.
در زمان ساسانیان، ایران‌شهر (سرزمین ایران) را به چهار بخش، بهر کرده بودند، که هر یک از این بخش‌ها را یک کّست (کوست Kust به مفهوم طرف یا سوی) می‌نامیدند.[۲۷] در بند ۲۶ یکی از نبشته‌های پارسی میانه، تحت عنوان «گزارش شترنگ و نهادن وینردشیر» که بیشتر به گزارش شطرنج شناخته می‌شود، نام این چهار کوست به روشنی بیان شده‌است: «چهار، آنگونه همانند کنم که چگونه چهار آمیزش مردم از اوست. پس چهار سوی گیتی خورآسان و خوربران و نیمروچ و اپاختر»[۲۸]
و نیز در کتاب دیگر بنام شترستانهای ایران یا شهرستانهای ایران، که به زبان و خط پهلوی است، از این چهار کوست چنین نام برده شده‌است:

۱- کوست خورآسان: سمرقند، بلخ درخشان (بلخ بامی)، خوارزم، مرورود، مرو، توس، پوشنگ، نیشابور، قائن، گرگان (دهستان)، کوش.

۲- کوست خوربران: تیسفون، نصیبین، اورهه (ادسا)، بابل، هیرت (الحیره)، همدان، نهاوند و مهرگان کدک ماسپذان و...

۳- کوست نیمروز: کابل، رخوت (اوستایی هرخویتی، پارسی باستان هرخویتش)، بست، فراه، زابلستان، زرنگ، کرمان، به اردشیر، استخر، دارابگرد، به شاپور، گوراردشیر خوره، توزک، هرمزد اردشیران و...

۴- کوست آتورپاتکان (آذرپادگان = آذربایجان)، شهرستان وان، گنجه، آموی (تبرستان)، ری و...

اما باید در نظر داشت که، هرچند این نامه یکی از بازمانده‌های نبشته‌های عهد ساسانی است، ولی بعدها نیز مطالبی چند بر آن افزوده‌اند. آخرین تاریخ نگارش و افزوده‌های آن حدود سال هشتصد میلادی می‌باشد.[۲۹] شهرهای افغانستان امروز در کوست‌های خورآسان و نیمروز موقعیت داشت.

به‌هر تقدیر، از این زمان است که افغانستان و ایران کنونی، بطور کلی تحت نام ایران شناخته شده‌اند.

د - در ادبیات فارسی دری

در عهد اسلامی نیز، تا آنجا که کلمهٔ ایران در آثار مورخان، جغرافی‌نگاران و شعرایی دری‌گویی با اقتباس از داستانهای کهن حماسی سرزمین خراسان بزرگ در کتابهای کهنه پهلوی، بازتاب یافته است، به‌معنای آریانای باستان در برابر توران بوده است و فقط در بیان تاریخ باستانی کشور ایران کنونی است که بازهم به تقلید از همان منابع پهلوی راه پیموده و به سرزمین‌های زیر فرمان ساسانیان هم اطلاق شده است.[۳۰]

دکتر محمود افشار یزدی، دربارهٔ تعبیر فردوسی از اصطلاح ایران، به همین نکته اشاره می‌کند. او می‌نویسد:

فردوسی هم، .. ایران داستانی که با توران داستانی جنگ داشته، میدان جنگ را همان خراسان بزرگ که شامل افغانستان کنونی و سیستان و مازندران بوده می‌شمرده است. او از هخامنشیان که از پارس برخاسته بودند، سخن نمیراند الا آن که از دارای کیانی که مغلوب اسکندر شد و همان داریوش سوم هخامنشی باشد، یاد می‌کند. در عصر دارا و اسکندر است که در شاهنامه «تاریخ داستانی» یا «داستان تاریخی» (خراسان بزرگ) با «تاریخ باستانی» (سرزمین پارس) بهم پیوند می‌شود. از زمان ساسانیان است که ایران و ایران‌شهر را که جامع خراسان بزرگ و پارس باشد، ذکر می‌کند.[۳۱]

و باز چنان که از آثار ادبی آن دوره مشاهده می‌شود، زمانی که سخنوران القاب «شاه ایران»، «خسرو ایران»، «خسرو مشرق» و «خدایگان خراسان» و ... را به رسم تعارف به پادشاهان معاصر خود به کار می‌بردند، در نزد آنها کلمهٔ ایران مترادف بود با خراسان آنروز.[۳۲]
دکتر افشار می‌افزاید:

در زمان سلطان محمود غزنوی، وقتی شعرای معاصر او در اشعار خود می‌گفتند: «خسرو ایران» یا «خدایگان خراسان» یک چیز اراده می‌کردند. اگر نامی از افغانستان نمی‌بردند به سبب این بود که این اسم از لحاظ سیاسی هنوز وجود نداشت.[۳۳]

احمدعلی کهزاد، مورخ و باستان‌شناس نامور افغان، نیز ایران را نام افغانستان می‌داند و می‌نویسد:

افغانستان، به‌عنوان نام این کشور از ۱۵۰ سال تجاوز نمی‌کند. افغانستان یک نام تازه و بسیار جدید است و فردوسی شاعر بزرگ و حماسه‌سرا از عدم استعمال آن معذور است. اما کسی که شاهنامه را سر تا پا یک بار مرور کرده و پیرامون نام‌های جغرافیایی آن دقت کند، به خوبی متوجه می‌شود که ایران فردوسی کجا است. در میان اسامی جغرافیایی یاد شده در شاهنامه، ۹۰ درصد آنها نام‌های مناطق مختلف افغانستان امروز است.[۳۴]

در زمان نخستین سلسله‌های پس از اسلام، مانند: طاهریان، سامانیان، صفاریان، غزنویان و حتی تا هنگام حمله مغول به ایران، مراد از نام دولت ایران همان دولتی بود که در خراسان، سیستان و یا فرارود وجود داشت و به گفتهٔ دکتر محمود افشار، یک دلیل آن هم اشعار عنصری، فرخی، اسکافی و دیگران است...[۳۵]

رودکی بخارایی، شاعر نامی دربار سامانی، خراسان و ایران را در معنی یکی می‌دانسته است. چنان‌که او در مدح یکی از امرای معاصر خراسانی خود گفته است:

خسرو بر تخت پیشگاه نشسته شاه ملوک جهان امیر خراسان
شادی بوجعفر احمد ابن محمد آن مه آزادگان و مفخر ایران


عنصری که ملک‌الشعرای دربار سلطان محمود غزنوی بود، در هزار سال پیش دربارهٔ فتوحاتش، مکرر او را «شاه ایران»، «خدایگان خراسان» و «خسرو مشرق» یاد کرده است. وی همهٔ این القاب را در ردیف هم و به یک معنی که شاه خراسان (یا افغانستان امروز) یعنی سلطان محمود باشد، آورده است. او در قصیده‌ای که در فتوحات محمود سروده است، می‌گوید:

آیا شنیده هنرهای خسروان بخبر بیا ز خسرو مشرق عیان ببین تو هنر
خدایگان خراسان بدشت پیشاور به‌حمله بپراکند جمع آن لشکر
ور از هیاطله گویم عجب فرومانی که شاه ایران آنجا چگونه کرد سفر


فرخی هم مانند عنصری، سلطان محمود را با عناوین گوناگون «شاه ایران» خوانده است...ابوحنیفه اسکافی نیز دربارهٔ سلطان مسعود پسر سلطان محمود، هنگامی که سلجوقیان به خراسان حمله کرده و او را شکست دادند، گوید:

خسرو ایران تویی و بودی و باشی گرچه فرو دست غره گشت به عصیان


شعرای دیگر خراسان هم غزنوی‌ها را شاه ایران گفته‌اند، از جمله منوچهری در مدح سلطان غزنوی می‌سراید:

ای سپاهت را «سپاهان» رایتت را «ری» مکان ای ز ایران تا به توران بندگانت را وثاق


حتی، پس از آن که سلجوقیان قسمت عمدهٔ خراسان آنروز را گرفتند و اعقاب سلطان محمود به سمت هند رانده شدند و قسمت کمتری از افغانستان را متصرف بودند، هنوز هم گاهی شاعران عنوان «خسرو ایران» را برای پادشاهان غزنوی به کار می‌بردند. چنان که مختاری غزنوی، در مدح خواجه ابوالمظفر ابوالفتح گفته:

پر گهر شب چراغ شد کمر کوه چون کمر مهد پیل خسرو ایران[۳۶]


با این حال، دکتر افشار می‌نویسد:

«بطور کلی در بعضی اوقات که فلات ایران، از لحاظ سیاسی بدو قسمت شرقی و غربی تقسیم می‌شد، نام ایران نصیب قسمت شرقی می‌گردید و نام پارس مخصوص ایران کنونی می‌بود. همچنان که یونانی‌ها و اروپاییان دیگر هم با تلقظ‌های خود ایران را «پارس و پرس و...» می‌خواندند و می‌خوانند.»[۳۷]

جالب اینجاست که همزمان با سلسلهٔ غزنویان که بر خراسان بزرگ سلطنت می‌کردند، به گفتهٔ دکتر افشار دیلمیان بر ایران کنونی سلطنت داشتند. اما هرگز هیچیک از آنها به‌عنوان «شاه ایران» شناخته نشده‌اند. او می‌نویسد:

«دیلمیان یا دیالمه (آل بویه) هم سلطنتی عظیم در مغرب ایران تشکیل دادند و حتی بغداد مرکز خلافت اسلامی را هم تصرف کردند، ولی در همان وقت هم عنوان شاهنشاهی ایران را شعرا به سلطان محمود می‌دادند. گویا شعرای عرب بودند که عضدالدوله دیلمی را (صرف) شاهنشاه خوانده‌اند. من به یاد ندارم که در اشعار فارسی دیده باشم که این لقب را شاعران دری زبان به او داده باشند.»[۳۸]

باز هم به گفتهٔ دکتر افشار، در زمان‌های بعدتر هم، سعدی و حافظ همه جا از «فارس» و «پارس» سخن می‌گفتند نه از «ایران». او می‌نگارد:

در زمان سلطنت اتابکان فارس، یا آل‌مظفر، که فارس برای خود مملکتی شده بود، اسمی از «ایران» نمی‌بردند. شاهد بر این معنی اشعار سعدی و حافظ در عصر آنان است، که همه جا از «پارس» سخن میراند نه از «ایران».[۳۹]

او در ادامه می‌نویسد:

نکتهٔ جالب توجه این است که در دیوان این دو شاعر بزرگ شیراز ندیده‌ام ولو به‌عنوان لقب هم باشد، پادشاه فارس را پادشاه ایران بنامند. در صورتی که محمود و مسعود غزنوی را، با اینکه آنان هم هیچگاه بر همه ایران سلطنت نداشتند و از ری و اصفهان حکومتشان تجاوز نکرد، شعرا آنها را پادشاه ایران مخاطب ساخته‌اند. از اینجا معلوم می‌شود که خراسان بیش فارس و ... خود را مستحق نام ایران می‌دانسته است. این شاید به علت آن بوده که بیشتر آریایی‌ها در اینجا وارد فلات ایران شده و نام خود را هم به این فلات داده‌اند. نام ایران در برابر توران از قدیم نزد آنها بسیار عزیز بوده است.

افغانها و خراسانی‌ها بوده‌اند که در درجه اول با تورانی‌ها، ترکان، غزها، مغولان، تاتارها، ازبکان، ترکمان‌ها و دیگر طوایف زردپوست همسایه مقابله نموده‌اند. همیشه در وهله نخست آنها بوده‌اند که در برابر سیل هجوم‌های این اقوام ایستادگی می‌کرده و یا در مواقع دفاعی از این طرف پیشتاز میدان جانفشانی بوده‌اند.[۴۰]

قصیده معروف انوری در فتنه غز به این معنی دلالت دارد:

بر سمرقند اگر بگذری ای باد سحر نامهٔ اهل خراسان ببر خاقان بر
خبرت هست کزین زیر و زبر شوم غزان نیست یک پی ز خراسان که نشد زیروزبر
خبرت هست که از هرچه در او چیزی بود در همه ایران امروز نمانده است اثر

در اینجا به روشنی ملاحظه می‌شود، در حالی که انوری معاصر سلطان سنجر سلجوقی بوده، که جد اعلای او، سلطان مسعود غزنوی را شکست داده و سلطنت غزنوی‌ها را به گوشهٔ شمال شرقی خراسان محدود کرده بود، به‌گفتهٔ دکتر افشار «در ابیات بالا خراسان را نه استان ایران، بلکه با توجه به بیت سوم اصل ایران می‌دانسته است.»[۴۱]

با وجود این، گهگاهی شاعران سرزمین‌های دیگر نیز یه تقلید از شاعران خراسان، شاهان معاصر خود را به رسم تعارف «شاه ایران» خوانده‌اند. چنان که نظامی گنجه‌ای ممدوحش شروان شاه را (در لیلی و مجنون، سبب نظم کتاب) شاه ایران می‌خواند:

لیلی و مجنون ببایدت گفت تا گوهر قیمتی شود جفت
این نامه نغز گفته بهتر طاووس جوانه جفته بهتر
خاصه ملکی چو شاه شروان شروان چه که شهریار ایران


اما، باید توجه داشت که این موارد بسیار نادر هستند.

در زمان تسلط سلجوقیان و مغولان، خراسان آنروز، همواره کانون هرج و مرج و نابسامانی و دستخوش آشوب و کشتار بود. در اثر این اوضاع بی‌سر و سامان ناشی از هجوم‌های بیگانه و حاکمیت ملوک‌الطوایفی نه تنها وحدت سیاسی خراسان از بین رفت، بلکه به تدریج مرکز ثقل ادب و زبان دری هم از آنجا بسوی ایران کنونی منقل گشت. یکی دیگر از پیامدهای این حوادث و پیشامدهای ناگوار، آن بود که کاربرد کلمهٔ «ایران» به معنای «خراسان دیروز» یا (افغانستان امروز)به‌تدریج به‌دست فراموشی سپرده شد.[۴۲]

با این وصف، اصطلاح «ایران» ظاهراً تا زمان پیدایش دولت صفویه در ایران کنونی، بیشتر به مفهوم «خراسان بزرگ» اطلاق می‌شد که افغانستان امروز بخش اعظم آن را تشکیل می‌داد. اما از عهد صفویه به تدریج کاربرد این اصطلاح در مورد ایران کنونی رواج یافت تا آن که در سال ۱٩۳۵ م. رسماً جانشین کلمة «پارس» گردید... بنابراین، تعویض نام «پارس» با اصطلاح «ایران» که مقدمات تاریخی آن از قبل آماده شده بود، نه‌تنها، فقط یک جایگزینی است بلکه به واقع، روند جابجایی نام‌های تاریخی است![۴۳]
قسمت دوم)

خراسان

خوراسان (Xorasan ) (خراسان) در زبان پهلوی به معنای شرق (يعنی جهت طلوع خورشيد) است. چنان که فخرالدين اسعد گرگانی در داستان ويس و رامين که به سال ۴۴۵ هجری قمری سروده است، در بارة معنای آن می‌گويد: از آن خورآسد (يعنی خورآيد يا خورشيد از آنجا برآيد).
خـوشــا جــا يــا بـر و بــوم خـراســان
دروبــاش و جــهان را مـی خـــورآســان
زبـــان پهلــوی هـــر کـاو شــناســــد
خـراســـان آن بـود کــز وی خـور آســد
خــور آســد پهلـوی بـاشــد خـور آيــد
عـــراق و پـــارس را خــور زو بـرايــد
چه خوش نامست و چه خوش آب و خاکست
زمـين و آب و خاکـش هر سـه پاکـست[٤٤]
علامه علی‌اکبر دهخدا، به نقل از فرهنگ‌های برهان قاطع، فرهنگ جهانگيری، انجمن آرای ناصری، آنندراج، و مفاتيح گويد: «خراسان، مشرق است که در مقابل مغرب باشد». او به تأييد نظر خود دو شعر از رودکی را يادآور می‌شود:
از خراســان برد مـه طاووس وش
سـوی خاور می‌خرامد شاد و خوش
يا
مهر ديـدم بامـدادان چـون شتافت
از خراسـان سوی خاور می‌شـتافت
اما مؤلف مجهول مجمل‌التواريخ و القصص (تأليف ۵٢۰ هجری) دربارة وجه تسميه خراسان ‌نوشته است:
خراسان و هيطل پسران عالم بن سام بن نوح بودند که از شهر بابل اخراج‌البلد گرديدند، هيطل در شهر معروف به هيطل که در ماوراءالنهر وقوع دارد، رفته جا گزين گشت و خراسان در ماوراءالنهر جايی که امروز به خراسان شهرت دارد، اقامت اختيار کرد، و اين مواضع بنام ايشان يعنی (هيطل) و (خراسان) ياد گرديد.[٤۵]
و دهخدا در لغت‌نامه خود ذيل واژة خراسان می‌افزايد:
در اساطير قديم، نام شهرها را غالباً نام شخص سازندة آن می‌شمردند و مستوفی آرد: «خراسان پسر عالم و عالم پسر سام است و عراق پسر خراسان می‌باشد.» (از تاريخ گزيده چ ليدن ص ٢٧).
با اين وصف، اگرچه انتساب نام «خراسان» به چنين شخصی آشکارا اشتباه است، اما اين روايت رابطه بين خراسان و قلمرو يفتل‌ها را که در شرق سرزمين ساسانيان قرار داشت، بخوبی نشان می‌دهد.
از لحاظ جغرافيايی، اين اصطلاح ظاهراً در عهد ساسانيان، پس از سدة سوم ميلادی پديد آمده و از قرن پنجم تا قرن نوزدهم ميلادی در مورد افغانستان و سرزمين‌های همجوار آن اطلاق گرديده است.[٤۶] چنان که موسی خورنی، در قرن پنجم ميلادی، از آن در تاريخ ارمنستان ياد کرده است و شاهان يفتلی هم در همان قرن خود را «خراسان خوتای» خوانده و اين لقب را در مسکوکات خود بکار برده‌اند.[٤٧] عبدالحی حبيبی، مورخ افغان، می‌نويسد:
نام بخش اعظم سرزمين افغانستان غربی و شمالی تا تخارستان و مجاری هيلمند (= هيرمند) و کابل در قرن هفتم ميلادی «خراسان» بود و چنين به نظر می‌رسد که اين نام در عهد ساسانيان از قرن پنجم ميلادی به بعد شهرت يافته است.[٤٨]
اگر در اينجا آقای حبيبی به قرن هفتم ميلادی اشاره می‌کند، به دليل اين است که کتاب او راجع به تاريخ پس از اسلام افغانستان است. اما نامبرده معتقد است که در دوره‌ی پيش از اسلام نيز نام افغانستان خراسان بوده است. چنان که او می‌نويسد:
در باره‌ی اينکه کلمه‌ی «خراسان» بر همين افغانستان در ازمنه‌ی قبل از اسلام هم اطلاق شده و شامل تمام اين سرزمين بوده، اسنادی موجود است، که در مسکوکات هفتليان اين پادشاهان را «خراسان خواتاو» يعنی «خراسان خدای» نوشته‌اند، و باز هم در يکی از مسکوکات زبان پهلوی «تگين خراسان شاه» ديده می‌شود، که بر رخ ديگر همين سکه هيکل نيم تنه‌ی مونث موجود است که به دور رخش هاله‌ی نور منقوش است... و عين همين شکل را خسرو دوم ساسانی به ياد گرفتن خراسان از تصرف هفتليان حدود ۶۱۳ ميلادی ضرب کرده است... و می‌توان حدس زد که هيکل تنه‌ی مونث و هاله‌ی نور سمبولی از کشور خراسان و مطلع الشمس عرب باشد.[۴٩]
آرتور کريستن‌سن بر اين باور است که واژة خراسان از زبان پهلوی ساسانی در مورد کشور کوشانی‌ها (افغانستان امروز) استعمال شده است.[۵۰]
به هر حال، در دورة اسلامی نيز شعراء و نويسندگان، نام خراسان را در مورد افغانستان و سرزمين‌های پيرامون آن به گستردگی بکار برده‌اند. چنان که جغرافی‌دانهای عرب که در قرون وسطی سرتاسر عالم اسلام را توصيف کرده‌اند، افغانستان امروز را به اضافة بخشهای از کشورهای همسايه آن، خراسان (کشور خورشيد) ناميده‌اند.[۵۱] و به گفتة آقای اعظم سيستانی، «مسالک و ممالک اصطخری، مسالک و ممالک ابن خردادبه، صورت الارض ابن حوقل، احسن‌التقاسيم مقدسی، الاعلاق‌النفيسه ابن رسته، البلدان يعقوبی، تقويم‌البلدان ابوالفدا، حدودالعالم من المشرق الالمغرب، تاريخ گرديزی، تاريخ بيهقی، تاريخ سيستان، تاريخ بخارا، معجم‌البلدان ياقوت حموی بغدادی، جغرافيای حافظ ابرو و ساير منابع تاريخی و جغرافيايی و سفرنامه‌ها و متون ادبی، اين حقيقت را به درستی به اثبات می‌رسانند.»[۵٢] ناگفته نماند که از حدود و ثغور کشور خراسان در آثار اين جغرافی‌نگاران با تفاوت واختلاف فراوان سخن به‌ميان آمده است.
نخسين نويسنده عرب که از خراسان در تاريخ نام برده است، احمد بن يحيی بن جابر بغدادی مشهور به بلاذری است که در اواخر قرن دوم هجري زاده شده، و در ٢۵۵ هجری کتاب معروف خودش فتوح البلدان را نوشته است. او ولايات: نيشاپور(مناطق شرقی ايران کنونی)، هرات، مرو، جوزجان، بادغيس، سمنگان، بدخشان، بلخ، باميان، ماوراءالنهر و خوارزم را از مناطقی مربوط به خراسان می‌داند.[۵۳]
ابواسحاق ابراهيم بن محمد اصطخری، مؤلف کتاب مشهور «مسالک و ممالک»، در حالی که شهرهای نيشاپور، مرو، هرات، بلخ، غرجستان، تخارستان، غور و باميان به شمول غوربند، لوگر، کابل، نجراب، پروان، غزنی، پنجشير را جز خاک خراسان می‌داند، سند و ماوراءالنهر را از آن مستثنی می‌دارد.[۵٤] ابن رسته، نواحی خراسان را از طبسين و قهستان تا بلخ و تخارستان و شمالاً تا بخارا و سمرقند و فرغانه تا شاش (تاشکند) می‌شمارد. احمد ابن واضح يعقوبی، مؤرخ عهد طاهريان (وفات ۲۹۲ هجری) ولايت خراسان را از گرگان تا نيشاپور و بلخ و بخارا حساب می‌کند.[۵۵] و مؤلف کتاب پرارزش حدود العالم (تاليف در ۳۷۲ هجری)، حدود خراسان را از جانب شرق هندوستان و مغرب آنرا نواحی گرگان و شمال آنرا رود جيحون تعيين کرده و تخارستان و باميان و جاريابه و اکثر بلاد شمال افغانستان کنونی را خراسان يا نواحی آن می‌شمارد.[۵۶].
در تاريخ سيستان، (تأليف در ۴۴۵ هجری) نواحی متعلق به خراسان پيش از عهد طاهريان، بدين گونه نام برده شده است:
کورتهای خراسان: طبسين، قهستان، هرات، طالقان، گوزگانان، غرجستان، بادغيس، پوشنج، طخارستان، فارياب، بلخ، خلم، مرورود، چغانيان، اشجرد، ختلان، بدخشان، ابرشهر (نيشاپور)، بخارا، سمرقند، شاش، فرغانه، اسروشنه، سغد، خجند، آمويه، خوارزم، اسبيجاب، فارياب، ترمذ، سرخس، مروشاهجان، طوس، برسخان، نسف، بلسم، احرون، اندر روزگار اسلام تا بدان وقت که خوارج (مقصودش خروج حمزه سيستانی در ۱۸۱ هجری است) بيرون آمدند و دخل و خرج خراسان و سيستان از بغداد بريده گشت.[۵٧]
به گفته اصطخری، شهرهای بزرگ خراسان چهار شهر است: نيشابور، مرو، هرات و بلخ.[۵٨] و نيز ياقوت حموی، سياح و جغرافيه‌نويس نامور عربی، که اکثر بلاد و نواحی خراسان را يکی دو سال پيش از هجوم مغول به چشم سرديده است، می‌نويسد:
خراسان دارای چهار ربع است: ربع اول، ابرشهر مشتمل است بر نيشاپور و قهستان و طبسين و هرات و فوشنج و بادغيس و طوس طابران. ربع دوم، مروشاهجان، وسرخس و نساء و ابيورد و مرورود و طالقان و خوارزم و امل بالای جيحون. ربع سوم، فارياب و جوزجان و طخارستان عليا و خست و اندراب، و باميان و بغلان و ولوالج و رستاق و بدخشان. ربع چهارم، ماوراءالنهر از بخارا تاشاش (تاشکند) و سغد و فرغانه و سمرقند.[۵٩]
حافظ ابرو در شرح خراسان گويد:
خراسان نام مملکت است و اين مملکت عرصه وسيع دارد. حد شرقی آن منبع آمويه و جبال بدخشان و کوههای تخارستان و باميان و اعمال بلاد غزنی و کابل ماورای جبال غور که منبع هيرمند است. حد غربی آن، بيابانی که فاصله است ميان خوارزم و خراسان و حدود دهستان و جرجان تا بحر خزر و بعضی از حدود قومس (و بيابانی که ميان خراسان و حدود قومس) و ری افتاده است. حد شمالی خراسان منتهی می‌شود به جيحون که آموی بر کنار آبست، و به جهت آن که گذر مشهور در زمان سلطنت سامانيان که تختگاه بخارا بود، آن بوده است که اين آب را آب آمويه خواندند و از آنطرف آب را، بلاد ماوراءالنهر خوانند. حد جنوبی خراسان حدود سند است، کابل و غزنی و اعمال سجستان و بيابانی که فاصله ميان کرمان و خراسان و بيابان فارس. (جغرافيای تاريخی خراسان در حافظ ابرو، ص ٩)[۶۰]
هرتسفلد در شرح کتيبه پايکلی (ص ۳٧) حدود خراسان دوره اسلامی را چنين تحديد می‌کند:
از حدود ری در سلسله جبال البرز به گوشه جنوب شرقی بحيره خزر، خطی کشيده و آنرا به لطف آباد برسانيد و از آنجا از تجند و مرو گذرانيده به کرکی و جيحون وصل کنيد و بعد از آن همين خط را از کوه حصار به پامير و از آنجا به بدخشان پيوست کنيد که از بدخشان با سلسله کوه هندوکش به هرات و قهستان و ترشيز جنوب خواف برسد و واپس به حدود ری وصل گردد.[۶۱]
گای لسترنج، در جغرافيای تاريخی سرزمينهای خلافت شرقی، می‌نويسد:
خراسان در زبان قديم فارسی به معنای خاور زمين است. اين نام در اوايل قرون وسطی بطورکلی بر تمام ايالات اسلامی که در خاور کوير لوت تا کوههای هند واقع بودند، اطلاق می‌شد و به اين ترتيب، تمام بلاد ماوراءالنهر را در شمال خاوری به استثنای سيستان و قهستان در جنوب شامل می‌گرديد... جغرافيانويسان مسلمان خراسان را به چهار بخش تفسيم کرده و هر کدام را به نام کرسی آن بخش، يعنی نيشابور، مرو، هرات و بلخ می‌خواندند.[۶٢]
مشاهير بزرگ ماوراءالنهر و افغانستان، بويژه شاعران، خود و يا شاهان معاصر خود را خراسانی خطاب کرده‌اند. از جمله رودکی شاعر بزرگ آغاز قرن چهارم که در ناحيه‌يی به نام «رودک» نزديک سمرقند متولد شد، نه تنها خود را شاعر خراسان می‌نامد، بلکه حتی آل سامان را نيز اميران خراسان می‌خواند. او خود در قصيده معروفی می‌گويد:
مرا بسـود و فـرو ريخـت هرچه دندان بود
نبـود دنـدان، لا، بـل چــراغ تـابـان بـود
شد آن زمانه كه شعرش همه جهان بگرفت
شـد آن زمانه كه او شـاعر خراسـان بـود
كه را بـزرگی و نعمـت ز اين و آن بـودی
مـرا بـزرگی و نعمـت ز آل ســامان بـود
بـداد مـير خراســانـش چـل هـزار درم
و از او فـزونی يك پنـج، مـير ماكان بـود

اين شاعر نامی دربار سامانی، در مدح يکی از امرای معاصر خود گفته است:
خسرو بر تخت پيشگاه نشسته
شاه ملوک جهان امير خراسان

عنصری که ملک‌الشعرای دربار سلطان محمود غزنوی بود، مکرر او را «خدايگان خراسان» و «خسرو مشرق» ياد کرده است. و ناصر خسرو که اهل يمگان بدخشان بود، گويد:
مرا مکان به خراسان زمين به يمگان است
کسـی چـرا طلبـد در سـفر خراسـان را

حتی شاعران زبان دری، زمامداران افغانستان را نيز شاهان خراسان خوانده‌اند. بطور نمونه، در مورد احمدشاه درانی سروده‌اند:
دمی که شاه شـهامت مدار احمدشاه
باســتواری همـت بنای شــهر نهاد
جمال ملک خراسان شد اين تازه بنا
ز حادثـات زمانـش خدا نگهـدارد
يا در مورد تيمورشاه درانی:
خــديو خراســان دار ســپاه
گل بــاغ اقــبال تيــمورشـاه
و يا در مورد امير محمدافضل محمدزايی:
دو فوج مشرق و مغرب ز هم مفصل شد
امير ملک خراســان محمـدافضـل شد
هرچند امروزه، برخی از نويسندگان معاصر ايرانی به دليل وجود استان شمال شرقی ايران که خراسان ناميده می‌شود، سعی دارند تا کاربرد نام «خراسان» در مورد کشور «افغانستان» را انکار ‌نمايند، اما بيشتر دانشمندان آنها به اين واقعيت تاريخی معترفند؛ چنان که، دکتر محمود افشار، يکی از طرفداران جدی و مبتکر «پان ايرانيسم»[۶۳]، در کتاب «افغان نامه»، می‌نويسد:
... قرنها پيش از آن که اين کشور (افغانستان) باين نام ناميده شود با اضافات يا کاهش‌هايی نسبت به وسعت امروزی، اسم و رسم آن «خراسان» بود. پس، از اين که افغانها نام سابق آن را خراسان بدانند راه غلط و دوری نرفته‌اند.[۶٤]
مرتضی اسعدی، يکی ديگر از محققان ايرانی، نيز نظر همسان دارد:
اگرچه نام افغانستان نخستين بار در قرن ۱۰م/۴ه‍. ق. به کار رفته و به سرزمينی در شرق افغانستان کنونی تا رود سند اطلاق شده‌است، لکن ظاهراً اخيرترين و جامع ترين نام اين سرزمين همانا «خراسان» بوده‌است.[۶۵]
بدين ترتيب، نام خراسان همة افغانستان امروز را در بر می‌گرفت. اما، اين نام امروز اختصاص به شرقی‌ترين استان ايران کنونی دارد.[۶۶]